THỰC HƯ CÂU CHUYỆN CÁ GỖ LÀNG QUỲNH ĐÔI

- Dư luận đang nóng câu chuyện con cá gỗ làng Quỳnh Đôi, gắn với tour du lịch “Làng cá gỗ - sau ánh hào quang” tại xã Quỳnh Đôi do Hiệp hội Du lịch Nghệ An tổ chức. Trước cổng làng lại có hình tượng con cá gỗ trên cao chót vót. Trước đó, người ta lại gắn chuyện con cá gỗ với nhân vật Hồ Sĩ Dương ở Quỳnh Đôi.

- Trước đây, người ta chỉ biết câu chuyện con cá gỗ là liên quan đến thầy đồ xứ Nghệ, không rõ địa chỉ cụ thể. Câu chuyện đồ Nghệ đẽo con cá gỗ bỏ vào tay nải, đi dọc đường thì đưa cá gỗ giả làm cá thật để xin nước mắm đưa cơm được ông Ninh Viết Giao sưu tầm và xuất bản thành sách năm 1994 (Kho tàng truyện kể dân gian xứ Nghệ, Nxb Nghệ An, tập 3, trang 21). Trước đó, như nhà nghiên cứu Phạm Lan Oanh đã tìm tòi, trong số 20 câu chuyện về cá gỗ trong kho tàng truyện kể dân gian Việt Nam sưu tầm được cho đến năm 2009, chỉ có 1 bản duy nhất của ông Ninh Viết Giao là liên quan đến thầy đồ xứ Nghệ. Mãi từ đó đến nay, không có nội dung gì được phát hiện về địa chỉ, xuất xứ của chuyện cá gỗ.

- Không hiểu từ đâu chuyện cá gỗ lại được gán cho làng Quỳnh Đôi. Bài báo "Đường Hồ Sỹ Dương: Những ký ức phố"”của tác giả Phước Anh đăng trên báo Nghệ An điện tử ngày 18/04/2015 có nội dung: "Chuyện là, năm Ất Dậu 1645, Hồ Sỹ Dương ứng thí kỳ thi Hương...vợ ông là bà Trương Thị Thành bỏ vào túi vải của chồng một con cá gỗ, đoạn thưa rằng: “Chàng mệnh Mộc mang con cá gỗ này theo, Mộc + Mộc thành Lâm, công danh ắt đạt.” Những ngày trọ chờ thi, đến bữa ăn cơm, không có thức ăn, chàng đưa con cá gỗ để lên mâm ngắm nghía.

- Hồ Sỹ Dương nhớ chuyện xưa, Tào Tháo đem quân đánh giặc, qua sa mạc, tướng sỹ khát nước khô cổ họng... Tào Tháo chỉ về phía trước: “Ở đó có rừng mơ!” Mọi người nghe nói đến mơ tự nhiên nước miếng ứa ra, đỡ cơn khát cháy bỏng. Mấy hôm ăn cơm, trên mâm chỉ độc con cá gỗ, Hồ Sỹ Dương vẫn "chén" ngon lành. Kỳ đó, ông đậu Giải nguyên, được bổ làm quan, và sự tích “cá gỗ lai kinh” theo danh Hồ Sỹ Dương đi khắp bốn phương”.

Theo bài báo, câu chuyện được kể bởi “bà hàng xôi đầu đường, người gốc Quỳnh Đôi (Quỳnh Lưu), lấy chồng về phố Hồ Sỹ Dương đã mấy chục năm” không rõ danh tính.

- Một câu chuyện được kể bởi nhân vật mơ hồ và hết sức vô lý. Không có người vợ nào chuẩn bị cho chồng đi thi bởi một hiện vật đầy chất “phong thủy” và mê tín như vậy cả. Con cá gỗ ấy từ đâu ra, tại sao lại là cá chứ không phải tôm, cua, gà, vịt...? Mặt khác, mục đích của người vợ là để con cá hợp mệnh chồng, nhưng ông Hồ Sỹ Dương lại dùng nó theo kiểu tự lừa dối giác quan để đưa cơm.

- Một nhân sỹ trí tuệ và khí phách mạnh mẽ như Hồ Sỹ Dương sẽ không bao giờ làm thế; và cho dù có làm, thì không có bao giờ có hiệu quả. Chưa có ai ngớ ngẩn đến mức đưa miếng cá gỗ, thịt gỗ ra trước bát cơm để tự lừa dối giác quan.

- Một dị bản khác, trong bài phát thanh “Hồ Sĩ Dương mang cá gỗ “lai kinh ứng thí”  đăng trên VOV2 ngày 09/08/2016 cũng kể lại câu chuyện Hồ Sỹ Dương mang cá gỗ đi thi. Điều đáng nói là phóng viên phỏng vấn ông Hồ Quốc Toàn – đại diện họ Hồ Việt Nam về Hồ Sỹ Dương; nhưng nội dung chuyện cá gỗ lại kể theo lời “người dân Quỳnh Đôi” (không rõ là ai), chứ không phải do ông Toàn phát ngôn. Câu chuyện cá gỗ này cũng tương tự chuyện đăng trên Báo Nghệ An vào năm 2015.

- Trước đó, vào ngày 07/09/2013 trên trang “Họ Hồ Việt Nam” có đăng bài “Nguồn gốc câu chuyện "CÁ GỖ" đi thi của sỹ tử Hồ Sỹ Dương” với nội dung đoạn đầu giống như nội dung đăng trên báo Nghệ An, nhưng sau thêm vào chi tiết sau đó cô hàng nước mắm chủ động cho ông Hồ Sỹ Dương nước mắm ăn với cá, ông Dương mời cô này ăn cá, cô nhận lời ăn nhưng cá gỗ không thể dằm được nên ông Dương phải nói ra sự thật. Từ đó câu chuyện lan ra khắp kinh thành.

->Câu chuyện rất vô lý bởi vì với khí chất như danh sỹ Hồ Sỹ Dương không thể thớ lợ đến mức mời người khác ăn cá gỗ cùng mình để đáp lễ. Câu chuyện này cũng không rõ ai kể, dẫn theo sách nào cả.

NÓI CÓ SÁCH - MÁCH CÓ CHỨNG

-Như chuyên gia Trần Mạnh Cường đã phân tích, với một hệ thống trước tác đồ sộ và với đặc điểm thời cuộc văn chương chữ nghĩa đã phổ biến, nếu có chuyện Hồ Sỹ Dương đem cá gỗ đi thi như trên, tất yếu sẽ có mặt trong các tài liệu thành văn.

Tuy nhiên, tất cả các tài liệu Hán Nôm liên quan trong thư tịch liên quan họ Hồ đều không có 1 chữ nào về con cá gỗ. Với tầm vóc như Hồ Sỹ Dương, nếu cụ không kể lại, tất có các văn nhân tài tử, những người biết chữ nghĩa ghi chép lại.

-Hàng trăm năm sau, sách vở, chữ nghĩa tiếng Việt lại càng phổ biến hơn, việc sưu tầm các câu chuyện trong dân gian được liên tục đẩy mạnh, tạm gọi là từ càn quét. Ở Nghệ An có học giả Ninh Viết Giao sưu tầm mấy chục năm cùng nhiều thế hệ học trò của ông, cũng không có câu chữ nào về cá gỗ liên quan đến họ Hồ làng Quỳnh Đôi.

Giả sử cụ Giao có sót, thì trong hàng trăm năm qua, chẳng lẽ bao thế hệ văn sĩ, nhà báo, người dân, cán bộ.... cũng không ai đả động gì đến chuyện cá gỗ của Hồ Sỹ Dương, mà phải chờ đến năm 2015, một bà bán xôi ở Vinh lên tiếng?

-Như vậy, có thể tạm kết luận chưa có một cơ sở nào để nói chuyện cá gỗ có nguồn gốc, hay liên quan đến các danh nhân họ Hồ ở làng Quỳnh Đôi. Việc “vơ vào” như vừa qua cần xem xét thận trọng, tránh vết xe đổ “dĩ hư truyền hư” (lấy cái không có thật để lưu truyền - sau thành thật).

-Chuyện cá gỗ (nếu có thật) lại càng không có ý nghĩa gì về phẩm chất hiếu học, ý chí vươn lên; mà chỉ là 1 cách ứng xử của người nghèo khổ nhằm đối phó với hoàn cảnh mà thôi, người này thì cho là thông minh, biến hóa; người khác có thể cho là sĩ diện hão, láu cá, không trung thực, lợi dụng người khác.

-Dù sao thì cũng chẳng có gì là trí tuệ thần thánh gì để mà tự hào, xem như đó là 1 biểu tượng của xứ sở hay truyền thống gì tốt đẹp để giáo dục con cháu noi theo.

P/s: Chưa chi mà đã vội vã treo cá gỗ ở cổng làng, rồi khắc cá gỗ treo khắp nơi... Bình tịnh, các cụ ơi.

Trần Quang Đại

ADMIN (ST)