CHUYỆN VIẾT GIA PHẢ DÒNG HỌ.

 

     Năm 2005, tôi tranh thủ về quê làm mâm cơm Yết cáo tổ tiên về chuyện thay đổi vị trí công tác quản lý ở đơn vị và được nhà nước phong tặng danh hiệu Thầy thuốc ưu tú. Nghe cha tôi kể chuyện về việc chép gia phả dòng họ và những khó khăn vất vả trong quá trình biên soạn. Tôi thầm hứa sẽ giúp cha và các bác, các chú hoàn thành mong ước này của các cụ khi có điều kiện.

     Trước những năm 2007, vì bận nhiều công việc ở đơn vị, tôi ít khi có dịp về quê dài ngày, chỉ đôi ba lần tạt qua vài tiếng rồi đi. Việc Họ, việc làng, xã tôi chưa có dịp để quan tâm nhiều và đi sâu nghiên cứu...

     Nhớ lại cảnh Cụ Nguyễn Bá Duyệt và Ông Nguyễn Bá Oánh ngày ngày chụm đầu trao đổi biên tập gia phả cho dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm; nhớ cụ Nguyễn Bá Bính ở tận Hà Nội, mỗi khi tôi đến chơi nhà, Cụ thường nói chuyện về việc họ, sau đó còn ghi thư nhắn nhủ gửi gắm cho tôi và một số anh em trong dòng họ...

     Các cụ làm mãi, qua nhiều năm nhưng chỉ là những bản thảo viết tay, những phần riêng lẻ của nội dung phả hệ. Vẫn không ra được cuốn gia phả dòng họ với đầy đủ nội dung gồm phần chính phả (phả hệ, phả ký và phả đồ) và phần ngoại phả (từ đường, việc cúng bái, văn khấn, ghi khu mộ; ghi danh sách học vị các thành viên đỗ đạt; ghi tiểu sử một số thành viên nổi bật; ghi quy ước, giáo huấn…), và in ấn thành quyển.

     Như chúng ta đã biết, gia phả dòng họ được xem như là một cuốn sử ký trọn vẹn của một dòng họ. Nó rất quan trọng và không thể thiếu trong suốt quá trình hình thành và phát triển của một dòng họ. Gia phả dòng họ giúp kết nối các thành viên trong dòng tộc lại với nhau dù ở bất kỳ nơi đâu và đang làm công việc gì. Gia phả giúp các thành viên biết vị trí của mình; giúp cho các thế hệ mai sau không bị mất gốc, không bị khuyết phả. Và dù có đi đâu thì vẫn nhớ về nguồn gốc của mình.

     Gia phả còn giúp tra cứu tên tuổi của các bậc tiền nhân để tránh trường hợp phạm húy đặt tên con mình trùng với người xưa. Ngoài ra còn giúp con cháu không có tình trạng kết hôn cùng họ. Giúp cho quá trình phát triển và phát huy truyền thống tốt đẹp “uống nước nhớ nguồn” của các thành viên trong cùng một dòng họ, trên tất cả mọi phương diện đời sống.

     Do vậy, yêu cầu người viết phải có tâm, có trình độ, tầm hiểu biết về xã hội, lịch sử, địa lý, ngôn ngữ và phương pháp nghiên cứu khoa học, xử lý thông tin… Ngoài ra còn phải có vốn hiểu biết về những điều luật, hướng dẫn hiện hành liên quan đến việc viết sử, Luật xuất bản, Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả…

     Nghiên cứu gia phả là khoa học, thực hành gia phả là thiêng liêng. Gia phả là tư liệu quí giá cho dòng họ, nhà sử học, dân tộc học. Việc xây dựng gia phả đòi hỏi phải công phu, nghiêm túc, khách quan và tôn trọng sự thật.

     Thấu hiểu được những điều đó, tôi nhận thấy trách nhiệm của mình càng lớn lao hơn, nghĩa vụ càng nặng nề hơn đối với dòng họ.

     Năm 2007, tôi chính thức tiếp cận với những tài liệu viết tay của các cụ Nguyễn Bá Duyệt, ông Nguyễn Bá Oánh, cụ Nguyễn Bá Bính và tư liệu cũ bằng chữ Hán về phả hệ thuộc phái họ thứ 4 của chi họ thứ 2 của cụ Nguyễn Bá Khuê viết từ năm 1915 (Ất Mão niên) đồng thời tìm hiểu thêm thông tin khắp mọi miền tổ quốc, kể cả nước ngoài… rồi mua sắm máy tính, máy ảnh, máy in (cả in màu), nghiên cứu tài liệu liên quan.

     Với kiến thức chung có được cũng như khả năng tin học hồi đó tôi đã thiết kế cách trình bày phả hệ bằng cách viết kết hợp theo chiều ngang lẫn chiều dọc, chia ra các chương, các mục rồi đánh máy, chèn hình ảnh, trao đổi, chỉnh sửa…

     Sau thời gian vài tháng thì cuốn gia phả (chủ yếu là phần phả hệ) chính thức của dòng họ hoàn thành.

     Cuốn gia phả này được in trên khổ giấy A4, in màu phần ảnh, bìa cứng, trang trí còn đơn giản.

     Tôi chỉ in 02 cuốn, một cuốn cúng cho dòng họ (cuốn này hiện ông Nguyễn Bá Bảo đang lưu), cuốn thứ 2 biếu anh con bác của tôi là ông Nguyễn Bá Vinh (hiện vẫn còn lưu). Riêng phần file word, các file ảnh (lập thành folder) của cuốn gia phả tôi lưu vào máy tính, email, iCloud của mình cho đến nay.

     Sau bao năm tháng với sự đổi mới của đất nước cũng như quê nhà. Nhu cầu hưởng về cội nguồn của người Việt nói chung cũng như các thành viên của dòng họ nói riêng đòi hỏi ngày càng cao, càng thiết thực; và tôi cũng thấy trách nhiệm của mình cần phải tiếp tục chỉnh lý một số nội dung chưa chuẩn, chưa đạt yêu cầu và cần bổ sung cập nhật cho cuốn gia phả dòng họ hoàn chỉnh, đầy đủ và khoa học hơn. Đây cũng là di nguyện của cha tôi để lại cho anh em chúng tôi nghi trong Di chúc của Người (2013).

     Từ ngày về nghỉ hưu (2017), tôi trở thành người tỷ phú thời gian và có các điều kiện khác nên tôi đã dành nhiều thời gian, miệt mài, bỏ công sức và cả tài chính để hoàn thành trọng trách của một hậu duệ đời thứ 12 đối với dòng họ cũng như di nguyện của các cụ để lại trên tinh thần tự nguyện.

     Quan trọng nhất là ba việc lớn của họ: Việc viết lại gia phả; Việc xây lại Từ đường và Việc chăm lo phần lăng mộ tổ.

     Tôi cũng đã trao đổi các nội dung trên với một số anh em trong dòng họ và trực tiếp, gián tiếp nhiều lần với bác Nguyễn Bá Quang đang là quyền Tộc trưởng của dòng họ.

     Về việc hoàn thành cuốn gia phả của dòng họ, trước khi viết đề cương tôi cũng đã vạch ra nhiều phương án trao đổi và đề nghị dòng họ thành lập Ban biên tập, Hội đồng thẩm định để đánh giá, phản biện khoa học, nghiệm thu đề tài, nhưng với nhiều lý do khách quan cũng như chủ quan nên việc không thành.

     Tôi coi đây như là một đề tài nghiên cứu khoa học về lịch sử, tương đương như một luận văn thạc sỹ chuyên ngành.

     Được sự ủng hộ của phần lớn anh em trong dòng họ, sự tạo điều kiện quan tâm của gia đình, tôi bắt tay tiếp tục đầu tư mọi mặt để hoàn thành tâm nguyện của những người đã khuất cũng như mong muốn của đa số hậu duệ đang sống khắp mọi miền của dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm.

     Tôi cũng đã thiết lập một trang Web: nguyenbaqc.com (2018); trang nhóm “HỌ NGUYỄN BÁ THÔN QUANG CHIÊM” trên Fb (2017) và một phần mềm quản lý gia phả riêng (2017) cho dòng họ để làm cầu nối gắn kết, trao đổi, chia sẻ, góp phần giáo dục truyền thống và lòng tự hào về dòng họ… với mọi thành viên hiện tại và tương lai…

     Câu chuyện về trang Web có người khuyên tôi không nên làm vì sợ không có thông tin đăng tải và nguồn kinh phí. Nhưng tôi nghĩ, với thời đại công nghệ thông tin phát triển như vũ bão, rồi sẽ phổ cập toàn dân và con cháu trong dòng họ cũng định cư khắp nơi ở trong nước cũng nước ngoài rất cần thông tin về dòng họ, cho nên cần triển khai càng sớm càng tốt, tạo sự lan tỏa lớn, nhanh không phụ thuộc khoảng cách địa lý hay thời gian, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người trong dòng họ gần gũi, chia sẻ với nhau hơn. Còn về kinh phí các khoản tôi sẽ tự lo cho những năm đầu. Với quan điểm làm cái gì có lợi cho dòng họ trước mắt cũng như lâu dài thì cố gắng mà làm, không để mai một.

     Tôi cũng đã sử dụng nhiều sự ưu việt của công nghệ thông tin như: email, messenger, zalo, viber, facebook hay qua điện thoại…; cùng những buổi đi điền dã như gặp trực tiếp các thành viên nhất là các cụ cao tuổi trong dòng họ, đi đến các gia đình trong thôn xã... để điều tra cụ thể bằng phương pháp hỏi - đáp và sưu tầm tư liệu đồng thời chụp ảnh chân dung các thành viên trong họ; như nhiều lần đi ra các nghĩa trang đến từng khu lăng, xem từng ngôi mộ để ghi nhận thông tin và chụp ảnh làm tư liệu; đi đến các đền thờ trong khu vực hay gặp các vị lãnh đạo trong xã qua nhiều thời kỳ tìm hiểu thông tin; đòng thời, tiếp cận với phần mềm quản lý nhân khẩu, hộ khẩu trong xã, huyện, tỉnh nhà… để tìm hiểu thu thập, so sánh đối chiếu các thông tin liên quan các nội dung của cuốn gia phả đang làm. Ngoài ra, còn nhờ những chuyên gia về chữ Hán, Nôm ở thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Vinh, Hà Nội giúp đỡ những phần bản thân không rõ nghĩa…

     Có những lúc tôi ngồi lỳ hàng tháng trời bên máy tính và điện thoại để đọc, nghiên cứu tài liệu, điều tra khai thác, xử lý thông tin, nhất là những thông tin còn sai lệch, chưa chính xác.

     Trong quá trình làm cũng gặp không ít khó khăn nhất là theo truyền ngôn, dòng họ có một cuốn ghi chép về sử của họ do cụ Nguyễn Bá Cường (Bá Càng/cụ Minh Khánh), sinh 1884, viết bằng chữ Hán, không rõ năm nào đã bị thất lạc hay bị cháy do hoả hoạn. Qua nhiều đời và hàng mấy chục năm nay không ai tìm thấy. Ngoài ra, khi được hỏi-đáp, có một số cá nhân thiếu sự quan tâm hỗ trợ và không đồng thuận. Có những thành viên cung cấp thông tin thiếu chuẩn xác, thường khai quá lên cho con cháu của mình; ngay cả tên đệm cũng tự ý thay đổi hay thêm vào kiểu cảm tính; thậm chí có người không thiết tha gì với cội nguồn, lãng tránh trả lời trực tiếp vào câu hỏi nên việc nắm bắt thông tin không dễ dàng chút nào. Phải vận dụng, khai thác nhiều kênh thông tin khác nhau mới có được những nội dung cơ bản tin cậy.

     Tất cả những thử thách đó không làm tôi nản chí, chùn bước. Ngược lại giúp tôi có thêm nghị lực, ý chí để đạt mục tiêu đã đề ra và làm đúng theo Luật định hiện hành.

     Rồi chỉnh sửa bổ sung, in thử vài lần gửi cho một số thành viên trong dòng họ xem, góp ý như Nguyễn Bá Quang, Nguyễn Bá Bồng, Nguyễn Bá Thuyết…

     Cuối cùng cuốn gia phả của dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm cũng được hoàn thành vào thời điểm cuối mùa Thu năm 2020. Một món quà ý nghĩa của hậu duệ đời thứ 12 tri ân tổ tiên, các vị tiền bối… của dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang chiêm.

     Tôi chỉ in 06 cuốn, trong đó một cuốn gửi về cúng cho dòng họ lưu giữ, còn các cuốn khác gửi tặng hoặc chuyển cho những người thực sự có nhu cầu sử dụng.

     Kèm theo cuốn gia phả, tôi thiết kế và in ấn 2 bản phả đồ (một cho toàn thể dòng họ, một cho phái họ thứ 4, chi họ thứ 2).

     Khi cuốn gia phả tái bản về với dòng họ cũng có người lăn tăn, có ý kiến trái chiều, nhưng những ý kiến đó mang tính chất cảm tính, không có cơ sở lý luận cũng như thực tiễn để đưa ra phản biện một cách khoa học… “Nhân vô thập toàn”, cuộc sống muôn màu muôn vẻ mà, tôi cũng hiểu được những ý kiến thiếu thiện chí đó và cho rằng đó cũng là lẽ thường tình. Với tôi, vẫn cảm thấy thoải mái nhẹ lòng và an vui khi di nguyện của cha chúng tôi và các bác các chú đã được hoàn thành; khích lệ ý chí phấn đấu cho các đời sau và để lại muôn đời cho dòng họ một cuốn sử ký quý báu.

     Còn có một vài nội dung trong cuốn gia phả này chưa có câu trả lời đầy đủ và chính xác, tôi đã ghi rõ trong các ghi chú ở dưới các trang. Mong sao một ngày nào đó nó sẽ được hoàn thiện và thật sự trọn vẹn.

     Trong quá trình biên tập, xử lý thông tin sẽ không tránh được những thiếu sót, tôi mong tất cả các vị tiên tổ, các vị bề trên cũng như các hậu duệ sau này của dòng họ thông cảm và thứ lỗi; hứa hẹn sẽ tái bản chỉnh lý lần tiếp theo đảm bảo mĩ mãn hơn.

     Gia phả ra đời thực sự trở thành những tài liệu quý báu cho gia đình, xã hội. Và còn có thể hữu dụng cho những nghiên cứu về tâm lý, về di truyền học, huyết học và y học.

     Rất nhiều người cả trong và ngoài dòng họ ở xa (Bắc Ninh, Hưng Yên, Thanh Hoá, Nghệ An…) gọi điện về cám ơn, xin được tìm hiểu, trao đổi và nhờ tư vấn cách viết gia phả, cách làm trang web cho dòng họ.

     Với tận đáy lòng tôi xin chân thành cám ơn các bậc tiền bối, hậu duệ các đời 11, 12, 13… của dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm và vợ con, bạn bè đã tạo điều kiện nhiều mặt, trong đó có có cả vật chất để tôi hoàn thành cuốn gia phả tái bản lần này.

     Còn trang Website của dòng họ nguyenbaqc.com cũng đã tồn tại 4 năm nay với nhiều nội dung thiết thực khá là phong phú và hữu ích cho mọi thành viên trong dòng họ, là những tài liệu quý báu cho các nhà xã hội học, nhà sử học, nhà văn hóa học… Đến nay, có hàng triệu lượt truy cập, có ngày lên tới hơn 4.000 lượt truy cập vào trang web của dòng họ.

     Kinh phí lập trang Web và tiền phí hàng năm đến năm 2023 đã xong. Để tiếp tục duy trì trang Web cần đóng một số tiền nhất định hàng năm (gia hạn tên miền, gia hạn hosting) và cần nhiều bài viết, thông tin về dòng họ. Phần lớn tôi đã tự nguyện bỏ kinh phí cá nhân để cho ra đời trang Website và duy trì Trang sống, sống tốt, sống khỏe và sống có ích.

     Các thành viên trong dòng họ ai muốn quan tâm làm phước, tích đức thì hãy gửi thư email trên trang Web cùng tôi trao đổi để dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm vươn cao, vươn xa sánh vai với các dòng họ khác trên mọi miền của Tổ quốc.

     Nhà thơ Trần Tuấn Khải (1895-1983) viết:  “Gần cả đời mình để chuyên tâm miệt mài cho việc sưu tầm biên soạn gia phả các dòng họ ở Việt Nam. Công việc xứng đáng được gọi là vấn tổ tầm tông cho tiền đồ của dân tộc. Thật vậy cho đến nay có lẽ cũng mới chỉ có cụ Dã Lan Nguyễn Đức Dụ dành hàng chục năm trời cho sự nghiệp gia phả học Việt Nam”.

     Dã Lan Nguyễn Đức Dụ (1919-2021) là cánh chim đầu đàn, người khởi xướng việc nghiên cứu và biên khảo gia phả một cách khoa học và hệ thống ở Việt Nam từ giữa thế kỷ khởi XX, đã viết như một lời căn dặn cho hậu thế:

“Nôm na gọi có mấy lời

Nhắn ai nòi Việt ngàn đời đừng quên

Chữ rằng “Mộc hữu bản, thủy hữu nguyên’’

Người mà bỏ gốc sao nên thân người…”

     Hẹn gặp lại những lần tái bản tiếp theo. Tôi chỉ mong sao mình có đủ sức khỏe, tỉnh táo và sáng suốt để tiếp tục nối dài những trang sử vẻ vang của dòng họ.

Trân trọng cám ơn tất cả mọi người!

Rằm tháng Bảy, Nhâm Dần niên (2022).

 

Đại tá, Bs CK2, TTUT Nguyễn Bá Hành. Hậu duệ đời thứ 12, dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm.  

 

        

            

         

 

Ảnh: ADMIN