TỪ ĐƯỜNG NGUYỄN BÁ CHÚNG TÔI

          

     Nhà thờ họ (chữ là Từ đường, 祠堂) là một trong những thứ mà chỉ có ở các nước theo đạo Khổng (Nho giáo). Nhà thờ họ phổ biến trong văn hóa người Việt tại khu đồng bằng, trung du Bắc Bộ và Trung Bộ.

     Từ đường là một ngôi nhà dành riêng cho việc thờ cúng tổ tiên của một dòng họ hay từng chi họ tính theo phụ hệ (dòng của cha), nơi được coi như nhà Tổ (茄組), nhà quy tụ con cháu dòng họ, đồng thời cũng là nơi thờ tự ông bà tổ tiên, nhất là các ngày giỗ trọng. Đây cũng là nơi Hội đồng gia tộc hội họp, giải quyết việc họ; là nơi con cháu thực hiện việc tạ lễ khi cưới gả, đi xa về, hoặc thi đậu, nhậm chức…

     Cách đây khoảng 375 năm về trước, vị Đệ nhất Đại tổ khảo Nguyễn Phúc Yên đã đặt dấu ấn đầu tiên của dòng họ Nguyễn Bá tại thôn Quang Chiêm, xã Thanh Bình Thịnh (nay), huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Từ nơi nào di cư đến không rõ nhưng Người đã phát hiện nơi đây là vùng đất địa linh, với vị thế đẹp, bằng phẳng, mưa thuận gió hòa, các cụ đã ở lại định cư và lập nghiệp. Khi đó, vùng đất này còn hoang sơ, tổ tiên chúng ta đã phải vượt qua bao gian nan vất vả để khai hoang, tạo dựng được địa danh an nghiệp và truyền lại cho các hậu duệ con cháu chúng ta như ngày hôm nay.

     Cho đến bây giờ, qua 15 đời gắn bó với mảnh đất này, thôn Quang Chiêm xưa, đã qua nhiều lần thay đổi, nay gồm hai thôn Quang Tiến phía Tây và thôn Quang Chiêm phía Đông của nhà thờ họ. Thế hệ chúng tôi sinh ra vào những năm của thập niên 50, ký ức về Từ đường Đại tôn (梁族祠堂) rất mơ hồ. Trước kia, Từ đường đầu tiên của dòng họ như thế nào, dựng bao giờ chưa rõ. Sau này, các cụ cao niên trong dòng họ có kể và ghi chép của Cụ Nguyễn Bá Duyệt (1930 - 2013) có đoạn viết: vào những thập niên 20, 30,… và đến năm 1962, họ Nguyễn Bá chúng ta có ngôi Từ đường bằng gỗ lim, ba gian, hai đầu bát vận, mái lợp ngói, tứ bề che chắn bằng gỗ chắc chắn dùng làm nơi tưởng niệm tiên tổ của dòng họ. Hàng năm cứ đến dịp lễ, tết, ngày kỵ húy các vị tổ, con cháu dòng họ đều tổ chức dâng hương hoa quả… bái lạy tổ tiên.

     Do hoàn cảnh lịch sử, chiến tranh kéo dài và điều kiện kinh tế còn rất khó khăn, nên Nguyễn Bá tộc thôn Quang Chiêm đã nhiều lần đổi thay nhà thờ Đại tôn. Việc thờ cúng Tổ tiên và các hoạt động của dòng họ bị đứt quãng từ năm 1962 (Nhâm Dần niên). Mãi đến năm 1987 (Đinh Mão niên), với sự khởi xướng của các bậc cao niên trong họ, cùng sự đồng lòng của toàn thể con cháu, nhà thờ của dòng tộc mới được xây dựng lại. Hương án, tay ngai, câu đối… cũng được mua sắm mới. Tuy còn khiêm tốn so với các dòng họ khác trong khu vực, nhưng mỗi năm 2 lần vào dịp Rằm tháng Giêng và Rằm tháng Bảy các vị tiền nhân thủy tổ của dòng họ được thờ cúng chu đáo, nghiêm túc hơn.

     Mặc dù đã nhiều lần được nâng cấp (2007, 2008...) nhưng trải qua nhiều năm tháng, với sự bào mòn của thời gian, khắc nghiệt của thời tiết, sự phát triển của xã hội, nhà thờ họ Nguyễn Bá cũng đã xuống cấp, chật hẹp không đáp ứng với sứ mệnh cao cả của nó. Bởi vậy, cả dòng họ đã từ lâu vẫn đau đáu ước nguyện dựng xây lại nhà thờ họ để con cháu khắp nơi có chỗ thờ tự lâu dài đảm bảo vừa truyền thống vừa hiện đại, khang trang, kiên cố, phù hợp với xu thế phát triển của dòng họ.

     Ước nguyện, trăn trở ấy được thể hiện mạnh mẽ và trước nhất các thành viên Hội đồng Nguyễn Bá tộc. Vào dịp Đại lễ Rằm tháng Bảy năm Kỷ Hợi (Tiết Trung Nguyên - Lễ Vu lan báo hiếu; xá tội vong nhân) dòng họ đã đưa ra bàn bạc và ra Nghị quyết của quan viên họ về việc xây dựng lại Từ đường Đại tôn tại nền đất cũ thôn Quang Chiêm, xã Thanh Bình Thịnh vào dịp đầu năm Canh Tý (2020) với diện tích 48m² tổng kinh phí dự kiến là 900 triệu đồng.

     Như điềm trời phật sắp đặt và sự linh thiêng phù hộ độ trì của tổ tiên, khi kế hoạch xây dựng nhà thờ họ được khởi xướng, lập tức được tất cả mọi người đồng lòng, nhất trí hưởng ứng với quyết tâm cao. Con cháu khắp nơi đều có tâm hướng về Từ đường, hướng về dòng họ, tùy theo điều kiện cụ thể của mình. Danh sách đóng góp công đức ngày một dài thêm. Cho đến trước khi động thổ con cháu đã đóng góp, cung tiến, cho vay tổng cộng gần 700 triệu đồng.

      Về nguồn kinh phí, từ việc đóng theo suất đinh (thành viên nam) hàng năm và công đức của toàn thể hậu duệ dòng họ Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm. Quy định mỗi đinh 1.000.000/năm, đóng trong 5 năm. Theo điều tra của ông Nguyễn Bá Hành, tính đến 6/2019, dòng họ Nguyễn Ba thôn Quang Chiêm có 260 đinh. Như vậy, nếu đóng đủ trong số này chúng ta có 1,3 tỷ đồng. Trong họ cũng cần xem xét miễn cho những người cao tuổi hưởng trợ cấp xã hội theo Khoản 5 Điều 5 Nghị định 136/2013/NĐ-CP của Chính phủ ngày 21 tháng 10 năm 2013 quy định chính sách trợ giúp xã hội đối tượng bảo trợ xã hội và những người mắc bệnh hiểm nghèo theo Nghị định 134/2016/GĐ-CP ngày 01/9/2016 của Chính phủ.

     Đến thời điểm này (4/2020), đã có nhiều gia đình đóng góp theo suất đinh 1 lần (5 triệu/đinh) và còn công đức cho họ vào việc xây dựng Từ đường Đại tôn.

     Dòng họ hoan nghênh và ghi nhận tấm lòng hảo tâm của các thành viên trong họ đã phát tâm công đức: Người nhiều thì 11 triệu đến 20 triệu đồng như ông Nguyễn Mạnh Thắng (đời thứ 12) công đức 20 triệu đồng, anh Nguyễn Hành Trình (đời thứ 13) công đức 15 triệu đồng; từ 5 triệu đến 10 triệu đồng như anh Nguyễn Bá Hải (đời thứ 12) công đức 10 triệu, anh Nguyễn Minh Cầm (đời thứ 13), ông Nguyễn Bá Hành (đời thứ 12), cháu Nguyễn Bá Quyết (đời thứ 14), anh Nguyễn Bá Vũ Thanh (đời thứ 13), ông Nguyễn Mạnh Hòa (đời thứ 12), anh Nguyễn Quang Ánh, anh Nguyễn Bá Hùng (đời thứ 13) công đức mỗi người 5 triệu đồng. Người ít cũng vài ba trăm ngàn đến 03 triệu; đã tạo nên phong trào có sức lan tỏa trong mỗi gia đình, chi, nhánh, tất cả đều hướng về Từ đường Đại tôn.

      Dòng họ ghi nhận sự đóng góp bằng hình thức cho vay dài hạn không tính lãi (sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ đóng góp theo suất đinh 1 lần) của các gia đình ông bà, tiêu biểu là: Từ trên 20 triệu đồng đến 35 triệu đồng gồm có: Nguyễn Bá Thỏa (con ông Nguyễn Bá Sửu), Nguyễn Bá Hải (con ông Nguyễn Bá Lâm), Nguyễn Tuấn Anh (con ông Nguyễn Bá Ngự), Nguyễn Hồng Sơn (con ông Nguyễn Bá Tiến).

      Nhiều người con gái họ Nguyễn Bá, trong đó có cả những người tuy đã xuất giá tòng phu, phải có trách nhiệm chăm lo cho họ bên chồng, nhưng biết tin họ xây nhà thờ đã gửi về công đức, góp sức cùng dòng họ. Tiêu biểu là chị Nguyễn Thị Việt (con Ông Nguyễn Bá Oánh) tiến công đức 9 triệu đồng; chị Nguyễn Lê Hà Trang (con ông Nguyễn Bá Hành), cô Nguyễn Thị Lý (con cụ Nguyễn Bá Hồng) cùng tiến công đức mỗi người 5 triệu đồng; cô Nguyễn Thị Mai (con cụ Nguyễn Bá Đạt), chị Nguyễn Thúy Hằng (con ông Nguyễn Bá Anh), bà Nguyễn Thị Hạnh (con cụ Nguyễn Bá Lâm) tiến công đức mỗi người 2 triệu đồng và rất nhiều các cô, các cháu đã công đức từ 500 ngàn đến 1 triệu đồng. Họ tộc chúng ta ghi nhận, biểu dương và mong muốn nhân rộng những tấm gương quý hóa, đẹp đẽ này.

     Dòng họ Nguyễn Bá sẽ mãi mãi ghi nhận tấm lòng của tất cả mọi người trong và ngoài họ, danh sách sẽ được ghi lại trong Bảng vàng công đức để lưu truyền mãi mãi về sau.

     Trọng kẻ góp công, nhớ người góp của cùng lo chung đạo Hiếu,

     Ơn người khai phá, khuyên lớp đời sau mãi giữ trọn lòng Nhân.

      Được sự đồng tâm nhất trí của toàn thể con cháu, Ban thường trực Nguyễn Bá tộc quyết định khởi công công trình vào ngày 17 tháng Giêng năm Canh Tý (10/2/2020) với quyết tâm hoàn thành trước mùa mưa bão. Tổ chức khánh thành Từ đường Đại tôn vào Rằm tháng Bảy Canh Tý niên (02/9/2020), nhằm thoả mãn ước nguyện báo hiếu của con cháu đối với Tổ tiên và các bậc sinh thành, đáp ứng được nguyện vọng tâm linh của quan viên họ; đồng thời cũng để thoả mãn ước nguyện cầu mong cho linh hồn các bậc tiền bối được siêu thoát, thanh thản và mỉm cười nơi chín suối.

     Với nhận thức rằng, nhà thờ họ có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tâm linh với đa số người dân Việt Nam. Bởi nhà thờ họ là thế giới thu nhỏ của các vị tiền nhân thủy tổ trong một gia tộc. Nơi hội tụ hồn thiêng dòng tộc, nơi con cháu hướng nhìn hằng ngày, cảm nhận được sự ấm áp gần gũi của cha ông đang dõi theo mọi việc làm của con cháu, để ngăn ngừa điều dữ, phù hộ độ trì mọi việc được hanh thông, an thái.

     Nhà thờ họ là nơi thờ cúng tổ tiên, nơi ngày giỗ, ngày tết con cháu tụ hội cùng nhau kính cẩn dâng hương, lễ vật; kính cáo với tiền nhân những thành tích của thế hệ đang sống; bày tỏ ước mong được sự phù hộ độ trì chở che, cho muôn đời con cháu được phúc ấm mãi dày.

     Nhà thờ cũng là nơi lưu giữ, bổ sung gia phả, gia pháp, duy trì bản sắc dòng họ, và cũng là nơi vinh danh, lưu danh các bậc hiền tài, dày công dày đức trong họ để con cháu mãi mãi noi theo. Là nơi có ghi danh các liệt sĩ chống Pháp, chống Mỹ, chống Polpot và Tàu..., còn là nơi lưu giữ chứng chỉ của Đảng và Nhà nước dành cho những người có chức phận hoặc thành danh của dòng họ.

     Dòng họ càng lâu đời, cháu con càng đông đúc, kẻ bồi đắp xây dựng chốn quê nhà, người tiếp bước khai cơ lập nghiệp ở phương xa… Thế nên, nhà thờ cũng là nơi cháu con gặp gỡ, là mái nhà chung cho hết thảy những ai có tấm lòng luôn hướng về nguồn cội. Nơi đây, chúng ta nhận họ, nhận hàng, ta nghiền ngẫm nghĩ suy về ước nguyện của bao đời công đức, để mà dốc sức noi theo. Nơi đây, chúng ta cùng nhau hàn huyên tâm sự vào những dịp bái tạ tổ tiên, cùng nhau chia ngọt, sẻ bùi, lúc đói, khi no, khích lệ động viên nhau trước những được mất của cuộc đời.

      Ý nghĩa của nhà thờ họ lớn lao như vậy, cho nên tiêu chí đặt ra là phải tôn nghiêm, đẹp đẽ, cao ráo, thoáng đãng, tiện lợi; kiến trúc vừa truyền thống mang đậm nét dân gian Việt Nam sau hàng nghìn năm, nhưng đồng thời phải mang được dáng dấp hiện đại, làm thế nào để công trình tồn tại hàng trăm năm mà không lạc hậu, đó là nỗi ước mong, là niềm trăn trở của con cháu.

     Từ những tiêu chí này, đại diện họ tộc đã chọn lối kiến trúc cho nhà thờ vừa có nét cổ kính vừa mang tính hiện đại. Kiến trúc, đường nét, màu sắc nhà thờ tạo nét tôn nghiêm nhưng cũng rất ấm áp, gần gũi với con cháu. Diện tích Từ đường 48m², ba gian bằng gỗ lim, bốn mái lợp ngói âm dương, ba phía xây kín bằng gạch trát ciment, cửa và khung bằng gỗ lim chắc chắn, nền lát gạch bông…

    Nhà thờ có 3 gian là nơi thờ cúng Thần linh, Tổ tiên…

    Gian chính giữa là gian thờ chính được bố trí với cửa võng ở hàng cột cái, phía sau là hậu cung, nơi đặt ngai thờ và Bát hương thờ Thủy tổ Nguyễn Phúc Yên; phía trước có bát hương thờ các Tiên tổ Nguyễn Bá Bút, Nguyễn Thiện Tính và những anh linh của dòng họ đã mất… Hai bên cột của gian thờ này là câu đối: “祖宗功德千年盛 - Tổ Tông Công Đức Thiên Niên Thịnh” và “子孝孫賢万代昌 - Tử Hiếu Tôn Hiền Vạn Đại Xương”. Phía trên cửa võng là bức hoành phi: 五福临门 - Ngũ Phúc Lâm Môn (Năm Phúc Vào Cửa); phía sau có bức cuốn thư: 德旒光 - Đức Lưu Quang (Đức độ toả sáng). Cũng cần nói thêm là năm phúc gồm: 长寿 - Trường thọ, 富贵 - phú quý, 康宁 - an khang, 好德 - hảo đức (đạo đức tốt) và 善终 - thiện chung (có thể dự đoán được ngày chết của mình. Tới cuối cùng không gặp tai nạn bất ngờ, thân thể không đau ốm, nội tâm không lo lắng hay ưu phiền, nhẹ nhàng rời khỏi nhân gian).

     Để tạo nên thể thống nhất hòa mỹ, họ tộc đã thống nhất bố trí đại diện cho chi trưởng, chi thứ ở hai gian bên tả và bên hữu. Gian bên phải (hữu), phía sau là nơi đặt ngai thờ và bát hương thờ Tiên tổ chi trưởng Nguyễn Huy Du; phía trước có bát hương thờ bà cô (nữ hữu). Phía trên gian thờ này có bức hoành phi 光前裕後 - Quang Tiền Dụ Hậu (Rạng đời trước, sáng cho sau).

     Gian bên trái (tả), phía sau là nơi đặt ngai thờ và bát hương thờ tiên tổ chi thứ Nguyễn Đạo Bản; phía trước có bát hương thờ ông mãnh (nam tả). Phía trên gian này có bức hành phi  万古英灵 - Vạn Cổ Anh Linh (Muôn thủa linh thiêng).

    Ở phía trên góc phải trong nhà thờ là Linh điện, thờ các vị Thần linh (5 vị thần linh: thổ công, long mạch, đông trù tư mệnh, táo phủ thần quân, thành hoàng bản cảnh).

     Ngoài hiên phía bên phải Từ đường có một điện thờ được đặt dưới lọng để thờ các tướng quân, các ngài làm quan… là những người có công trạng được triều đình hoặc nhà nước qua các thời kỳ sắc phong, phong tặng (các sắc phong của Triều đình, các danh hiệu Nhà nước phong tặng).

     Ngoài ra, phía ngoài sân bên phải của từ đường có một điện thờ gọi là vong điện, bát hương thờ thập loại chúng sinh (tảo sa, tảo lạc), thờ phụng các vong hồn do vắn số yểu mệnh, vong hồn thất lạc không nắm được tên tuổi rõ ràng, không người hương khói.

     Phía trước Từ đường là bái đường, nơi sinh hoạt văn hoá tâm linh, nơi gặp gỡ, hội tụ của con cháu. Cùng với việc xây dựng lại nhà thờ họ, đầu năm Giáp Tuất (1994) bái đường cũng được khánh thành và đến ngày 08/02/Mậu Tý niên được nâng cấp rộng rãi, thoáng mát hơn. Để cho đồng bộ với Từ đường Đại tôn đang xây dựng, dòng họ quyết định nâng cấp bái đường cũng trong dịp này với diện tích 60m², gồm 3 gian bằng gỗ lim, xây tường gạch vây hai đầu hồi, mái lợp ngói và nền gạch hoa... Dự tính kinh phí khoảng 300 triệu đồng.

     Cổng nhà thờ (khánh thành 10/2010) bề thế, sang trọng, vừa hiện đại vừa cổ kính, mặt trước với 4 chữ: 堂祠伯阮 (NGUYỄN BÁ TỪ ĐƯỜNG) được khắc nổi trên cuốn thư nền đỏ chữ vàng.

     Nhà thờ mới được xây dựng trên nền nhà thờ cũ - vừa để đúng vị trí và hướng nhà mà thế hệ cha ông trước đây đã chọn; vừa thể hiện sự trân quý, bảo tồn di sản văn hoá mà cha ông để lại; đồng thời mang ý nghĩa biểu tượng của sự kế thừa, tiếp nối không ngừng nghỉ của dòng máu Nguyễn Bá tộc.

    Nguyễn Bá tộc giao cho Ban thường trực mà đứng đầu là ông Nguyễn Bá Quang trực tiếp điều hành, đôn đốc, giám sát thi công. Nhận thầu xây dựng là ông Nguyễn Bá Nam và nhận thầu phần gỗ là ông Nguyễn Văn Phương. Trực tiếp thi công nhà thờ và bái đường do 2 nhóm thợ của các chủ thầu trên. Các chi tiết mỹ thuật văn hoa long, ly, quy, phượng do cơ sở chuyên đúc bê tông bằng khuôn trang trí cho nhà thờ họ, đình chùa thực hiện.

     Sau 5 tháng thi công, vượt qua bao khó khăn vất vả trong mùa đại dịch COVID-19, thời tiết mưa nắng thất thường, ngày 04/8/2020 (15/6/Canh Tý) nhà thờ họ và bái đường đã hoàn thành đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng về kỹ thuật, cũng như mỹ thuật theo theo thiết kế và yêu cầu của Nguyễn Bá tộc đề ra. Họ tộc đã tổ chức là Lễ Tẩy uế nhập trạch đúng ngày này năm Canh Tý.

     Bao tháng ngày mong đợi, đến hôm nay, trước mặt chúng ta là ngôi nhà thờ tiên tổ lộng lẫy, khang trang tương ứng với cổng nhà thờ bề thế uy nghiêm, ấm lòng tổ tiên và mát dạ cháu con nội ngoại.

     Xin cảm ơn toàn thể bà con nội ngoại, dâu rể dòng tộc; trân trọng cảm ơn các nhà hảo tâm và tất cả những người yêu quý Nguyễn Bá Quang Chiêm đã ủng hộ, cung tiến, đóng góp tiền bạc, hiện vật, công sức cho nhà thờ họ Nguyễn Bá chúng ta.

     Xin trân trọng cảm ơn những tình cảm, sự quan tâm của tập thể Đảng ủy, HĐND, UBND, UBMTTQ xã Thanh Bình Thịnh đã động viên thăm hỏi trong suốt quá trình xây dựng. Chúng tôi cũng xin gửi lời biết ơn chân thành tới các cấp ủy, tổ dân phố thôn Quang Tiến và thôn Quang Chiêm, các dòng họ trong làng, cùng toàn thể bà con lối xóm đã nhiệt tình ủng hộ, động viên, giúp đỡ họ Nguyễn Bá hoàn thành công trình này.

     Trong suốt quá trình thi công không thể tránh khỏi những phiền phức cho bà con, không thể không có khiếm khuyết, xin được bà con và các quý vị lượng thứ.

     Nhìn lại quá trình xây dựng Từ đường Đại tôn, chúng ta thật tự hào - với sức mạnh đoàn kết khắc phục vượt qua mọi khó khăn, chung lòng chung sức, với một lòng tâm nguyện “tri ân tiên tổ”, chúng ta đã hoàn thành ngôi nhà thờ họ cao ráo, đẹp đẽ, khang trang thỏa lòng mong mỏi quan viên họ. Từ đường Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm uy nghiêm, một công trình văn hoá - tâm linh, là ngôi nhà chung thiêng liêng của dòng tộc, là tài sản vô giá muôn đời để lại con cháu phụng thờ. Thật đúng là: “Địa Linh tụ khí, xây lại tổ đường - Tử tôn phụng thờ, trường thâm phúc lộc”.

     Dưới mái ấm từ đường, trước linh thiêng tiền tổ, chúng con, hậu duệ Nguyễn Bá tộc thôn Quang Chiêm xin nguyện tiếp bước ông bà, tổ tiên, mang hết tài năng tâm sức xây dựng gia đình, dòng họ, xóm làng, đất nước ngày càng phát triển; duy trì nền nếp gia phong, vun đắp cho phúc đức dòng họ cao dày mãi mãi.

     Chúc Từ đường Nguyễn Bá tộc chúng ta mãi mãi trường tồn, đời đời bền vững.

     Chúc toàn thể gia tộc Nguyễn Bá thôn Quang Chiêm đoàn kết, thương yêu, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ. Chúc cho sự đoàn tụ của đại gia tộc chúng ta thật hạnh phúc viên mãn.

 

               Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 10 tháng 8 năm 2020 (Canh Tý niên)

                                                Nguyễn Bá Hành

                   (Hậu duệ đời thứ 12, chi họ thứ 2, phái họ thứ 4)